Ішемічна хвороба серця та динаміка показників внутрішньосерцевої гемодинаміки після госпіталізації через COVID-19: результати 12-місячного спостереження
Метою дослідження було оцінити динаміку показників внутрішньосерцевої гемодинаміки у пацієнтів з ішемічною хворобою серця (ІХС) після перенесеного COVID-19 протягом 12-місячного періоду. Для досягнення цієї мети було проведено спостереження за пацієнтами, які перенесли COVID-19 та мали діагноз ІХС на клінічних базах Національного медичного університету імені О.О. Богомольця і кардіологічного відділення Дорожньої клінічної лікарні № 2, Київської міської клінічної лікарні № 18 та медичного центру «Медбуд». Основними параметрами, що досліджувались, були фракція викиду лівого шлуночка (ФВЛШ), кінцево-діастолічний об’єм (КДО), серцевий викид, рівні тропонінів I та T, натрійуретичного пептиду, а також рівень С-реактивного білка. За результатами дослідження встановлено, що ФВЛШ знизилася до 47 % на 3-му місяці після COVID-19 і частково відновилася до 52 % через 12 місяців, але не досягла контрольних значень. КДО збільшився до 160 мл на 3-му місяці, а потім зменшився до 147 мл на 12-му місяці, що вказує на об’ємне перевантаження лівого шлуночка. Серцевий викид на початку дослідження становив 3,8 л/хв, а на кінець – 4,3 л/хв, що свідчило про позитивну динаміку, але неповне відновлення. Рівні тропонінів та натрійуретичного пептиду спочатку були підвищеними, але поступово знизилися до нормальних показників, що свідчить про відновлення серцевої функції. Підвищений рівень С-реактивного білка, зафіксований на початку дослідження, свідчив про наявність активного запального процесу, який поступово знижувався до нормальних значень протягом 12-місячного періоду. Це є важливим показником зменшення запалення та покращення загального стану пацієнтів після перенесеного COVID-19. Отримані результати дослідження вказали на часткове відновлення функцій серця у пацієнтів, але також продемонстрували, що процес відновлення є тривалим і не завжди завершується повним поверненням до нормальних показників серцевої діяльності
серцева недостатність; запальний процес; відновлення міокарда; функціональні порушення серця; серцеві маркери
https://doi.org/10.63341/bmbr/4.2024.23[1] Dong E, Du H, Gardner L. An interactive web-based dashboard to track COVID-19 in real time. Lancet Infect Dis. 2020;20(5):533–4. DOI: 10.1016/S1473-3099(20)30120-1
[2] He F, Deng Y, Li W. Coronavirus disease 2019: What we know? J Med Virol. 2020;92(7):719–25. DOI: 10.12/jmv.25766
[3] Adhikari SP, Meng S, Wu YJ, Mao YP, Ye RX, Wang QZ, et al. Epidemiology, causes, clinical manifestation and diagnosis, prevention and control of coronavirus disease (COVID-19) during the early outbreak period: A scoping review. Infect Dis Poverty. 2020;9:29. DOI: 10.1186/s40249-020-00646-x
[4] Sanche S, Lin YT, Xu C, Romero-Severson E, Hengartner N, Ke R. High contagiousness and rapid spread of severe acute respiratory syndrome coronavirus 2. Emerg Infect Dis. 2020;26(7):1470–7. DOI: 10.3201/eid2607.200282
[5] Lakhani HV, Pillai SS, Zehra M, Sharma I, Sodhi K. Systematic review of clinical insights into novel coronavirus (CoVID-19) pandemic: Persisting challenges in U.S. rural population. Int J Environ Res Public Health. 2020;17(12):4279. DOI: 10.3390/ijerph17124279
[6] Khan MA, Hashim MJ, Mustafa H, Baniyas MY, Al Suwaidi SK, Al Katheeri R, et al. Global epidemiology of ischemic heart disease: Results from the global burden of disease study. Cureus. 2020;12(7):e9349. DOI: 10.7759/cureus.9349
[7] Szarpak L, Mierzejewska M, Jurek J, Kochanowska A, Gasecka A, Truszewski Z, et al. Effect of coronary artery disease on COVID-19 – prognosis and risk assessment: A systematic review and meta-analysis. Biology (Basel). 2022;11(2):221. DOI: 10.3390/biology11020221
[8] Ganatra S, Dani SS, Shah S, Asnani A, Neilan TG, Lenihan D, et al. Management of cardiovascular disease during coronavirus disease (COVID-19) pandemic. Trends Cardiovasc Med. 2020;30(6):315–25. DOI: 10.1016/j.tcm.2020.05.004
[9] Wang S, Zhu R, Zhang C, Guo Y, Lv M, Zhang C, et al. Effects of the pre-existing coronary heart disease on the prognosis of COVID-19 patients: A systematic review and meta-analysis. PloS One. 2023;18(10):e0292021. DOI: 10.1371/journal.pone.0292021
[10] Kaddoura R, Salam AM. Thrombosis management and challenges in COVID-19 patients presenting with acute coronary syndromes. Heart Views. 2020;21(3):195–208. DOI: 10.4103/HEARTVIEWS.HEARTVIEWS_143_20
[11] Basu-Ray I, Almaddah NK, Vaqar S, Soos MP. Cardiac manifestations of coronavirus (COVID-19) [Internet]. Treasure Island: StatPearls Publishing; 2024 [cited 2024 Sep 29]. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32310612/
[12] Pannucci P, Jefferson SR, Hampshire J, Cooper SL, Hill SJ, Woolard J. COVID-19-induced myocarditis: Pathophysiological roles of ACE2 and toll-like receptors. Int J Mol Sci. 2023;24(6):5374. DOI: 10.3390/ijms24065374
[13] Kounis NG, Gogos C, de Gregorio C, Hung MY, Kounis SN, Tsounis EP, et al. “When,” “where,” and “how” of SARS-CoV-2 infection affects the human cardiovascular system: A narrative review. Balkan Med J. 2024;41(1):7–22. DOI: 10.4274/balkanmedj.galenos.2023.2023-10-25
[14] Taylor RS, Dalal HM, McDonagh ST. The role of cardiac rehabilitation in improving cardiovascular outcomes. Nat Rev Cardiol. 2022;19(3):180–94. DOI: 10.1038/s41569-021-00611-7
[15] Dalal HM, Taylor RS, Wingham J, Greaves CJ, Jolly K, Lang CC, et al. A facilitated home-based cardiac rehabilitation intervention for people with heart failure and their caregivers: A research programme including the REACH-HF RCT. Programme Grants Appl Res. 2021;9(1). DOI: 10.3310/pgfar09010
[16] Cao J, Dong R, Zhang K, Zhang H. Effects of myocardial viability and left ventricular remodeling on survival of patients with heart failure and reduced ejection fraction after coronary artery bypass grafting. Cardiovasc Diagn Ther. 2020;10(2):183–92. DOI: 10.21037/cdt.2020.01.11
[17] Weinmann K, Werner J, Koenig W, Rottbauer W, Walcher D, Keßler M. Use of cardiac biomarkers for monitoring improvement of left ventricular function by immunoadsorption treatment in dilated cardiomyopathy. Biomolecules. 2019;9(11):654. DOI: 10.3390/biom9110654
[18] Topf A, Mirna M, Bacher N, Paar V, Motloch LJ, Ohnewein B, et al. Analysis of selected cardiovascular biomarkers in Takotsubo cardiomyopathy and the most frequent cardiomyopathies. Front Cardiovasc Med. 2021;8:700169. DOI: 10.3389/fcvm.2021.700169
[19] Atri D, Siddiqi HK, Lang JP, Nauffal V, Morrow DA, Bohula EA. COVID-19 for the cardiologist: Basic virology, epidemiology, cardiac manifestations, and potential therapeutic strategies. JACC Basic Transl Sci. 2020;5(5):518–36. DOI: 10.1016/j.jacbts.2020.04.002
[20] Karagodin I, Singulane CC, Descamps T, Woodward GM, Xie M, Tucay ES, et al. Ventricular changes in patients with acute COVID–19 infection: Follow-up of the World Alliance Societies of Echocardiography (WASE-COVID) study. J Am Soc Echocardiogr. 2022;35(3):295–304. DOI: 10.1016/j.echo.2021.10.015
[21] Castillo EC, Vázquez-Garza E, Yee-Trejo D, García-Rivas G, Torre-Amione G. What is the role of the inflammation in the pathogenesis of heart failure? Curr Cardiol Rep. 2020;22(11):139. DOI: 10.1007/s11886-020-01382-2
[22] Mesquita T, Lin YN, Ibrahim A. Chronic low-grade inflammation in heart failure with preserved ejection fraction. Aging Cell. 2021;20(9):e13453. DOI: 10.1111/acel.13453
[23] Sharma D, Rohila A, Deora S, Garg MK, Misra S. Cardiac assessment of patients during post COVID-19 recovery phase: A prospective observational study. Glob Cardiol Sci Pract. 2022;2022(3):18. DOI: 10.21542/gcsp.2022.18
[24] Alqahtani MS, Abbas M, Alsabaani A, Alqarni A, Almohiy HM, Alsawqaee E, et al. The potential impact of COVID-19 virus on the heart and the circulatory system. Infect Drug Resist. 2022;2022(15):1175–89. DOI: 10.2147/IDR.S351318
[25] Ntchana A, Shrestha S, Pippin M. Cardiovascular complications of COVID-19: A scoping review of evidence. Cureus. 2023;15(11):e48275. DOI: 10.7759/cureus.48275
[26] Polito MV, Silverio A, Bellino M, Iuliano G, Di Maio M, Alfano C, et al. Cardiovascular involvement in COVID-19: What sequelae should we expect? Cardiol Ther. 2021;10(2):377–96. DOI: 10.1007/s40119-021-00232-8
[27] Vazirani R, Feltes G, Hoyo RS, Viana-Llamas MC, Raposeiras-Roubín S, Romero R, et al. Elevated troponins after COVID-19 hospitalization and long-term COVID-19 symptoms: Incidence, prognosis, and clinical outcomes – results from a multi-center international prospective registry (HOPE-2). J Clin Med. 2024;13(9):2596. DOI: 10.3390/jcm13092596
[28] Lionte C, Sorodoc V, Haliga RE, Bologa C, Ceasovschih A, Petris OR, et al. Inflammatory and cardiac biomarkers in relation with post-acute COVID-19 and mortality: What we know after successive pandemic waves. Diagnostics (Basel). 2022;12(6):1373. DOI: 10.3390/diagnostics12061373
[29] Sarzani R, Allevi M, Di Pentima C, Schiavi P, Spannella F, Giulietti F. Role of cardiac natriuretic peptides in heart structure and function. Int J Mol Sci. 2022;23(22):14415. DOI: 10.3390/ijms232214415
[30] Tobler DL, Pruzansky AJ, Naderi S, Ambrosy AP, Slade JJ. Long-term cardiovascular effects of COVID-19: Emerging data relevant to the cardiovascular clinician. Curr Atheroscler Rep. 2022;24(7):563–70. DOI: 10.1007/s11883-022-01032-8
[31] Arévalos V, Ortega-Paz L, Rodríguez-Arias JJ, Calvo López M, Castrillo-Golvano L, Salazar-Rodríguez A, et al. Acute and chronic effects of COVID-19 on the cardiovascular system. J Cardiovasc Dev Dis. 2021;8(10):128. DOI: 10.3390/jcdd8100128
[32] The World Medical Association. Declaration of Helsinki: Ethical Principles for Medical Research Involving Human Subjects [Internet]. [cited 2024 Jul 18]. Available from: https://www.wma.net/policies-post/wma-declaration-of-helsinki/
[33] Rahman A, Ruge M, Hlepas A, Nair G, Gomez J, du Fay de Lavallaz J, et al. Hyperdynamic left ventricular ejection fraction is associated with higher mortality in COVID-19 patients. Am Heart J Plus. 2022;14:100134. DOI: 10.1016/j.ahjo.2022.100134
[34] Narovlyanskaya O, Winokur EJ. Viral myocarditis. Dimens Crit Care Nurs. 2020;39(2):75–80. DOI: 10.1097/DCC.0000000000000402
[35] Ghantous E, Topilsky Y. Recovery of cardiac function following COVID-19. Eur J Heart Fail. 2021;23(11):1913–5. DOI: 10.1002/ejhf.2364
[36] Ferdinandy P, Andreadou I, Baxter GF, Botker HE, Davidson SM, Dobrev D, et al. Interaction of cardiovascular nonmodifiable risk factors, comorbidities and comedications with ischemia/reperfusion injury and cardioprotection by pharmacological treatments and ischemic conditioning. Pharmacol Rev. 2023;75(1):159–216. DOI: 10.1124/pharmrev.121.000348
[37] Kapoor PM, Bhardwaj V, Sharma A, Kiran U. Global end-diastolic volume an emerging preload marker vis-a-vis other markers – have we reached our goal? Ann Card Anaesth. 2016;19(4):699–704. DOI: 10.4103/0971-9784.191554
[38] Badrinath A, Bhatta S, Kloc A. Persistent viral infections and their role in heart disease. Front Microbiol. 2022;13:1030440. DOI: 10.3389/fmicb.2022.1030440
[39] Olszanecka A, Wojciechowska W, Bednarek A, Kusak P, Wizner B, Terlecki M, et al. Serial echocardiographic evaluation of COVID-19 patients without prior history of structural heart disease: A 1-year follow-up CRACoV-HHS study. Front Cardiovasc Med. 2023;10:1230669. DOI: 10.3389/fcvm.2023.1230669
[40] Nunez-Gil IJ, Feltes G, Viana-Llamas MC, Raposeiras-Roubin S, Romero R, Alfonso-Rodríguez E, et al. Post-COVID-19 symptoms and heart disease: Incidence, prognostic factors, outcomes and vaccination: Results from a multi-center international prospective registry (HOPE 2). J Clin Med. 2023;12(2):706. DOI: 10.3390/jcm12020706
[41] Szekely Y, Lichter Y, Sadon S, Lupu L, Taieb P, Banai A, et al. Cardiorespiratory abnormalities in patients recovering from coronavirus disease 2019. J Am Soc Echocardiogr. 2021;34(12):1273–84. DOI: 10.1016/j.echo.2021.08.022
[42] Zhao D, He Y, Dian Y, Meng Y, Zeng F, Deng G. Elevated troponin levels predict the reduced efficacy of Paxlovid in COVID-19 patients. J Infect. 2023;87(2):148–50. DOI: 10.1016/j.jinf.2023.03.026
[43] Brunner-La Rocca HP, Sanders-van Wijk S. Natriuretic peptides in chronic heart failure. Card Fail Rev. 2019;5(1):44–9. DOI: 10.15420/cfr.2018.26.1
[44] Benhuri B, Aikawa T, Takagi H, Benhuri D, Kuno T. Elevated natriuretic peptides in patients with severe or critical COVID-19: A meta-analysis. Tex Heart Inst J. 2022;49(5):e207404. DOI: 10.14503/THIJ-20-7404
[45] Sproston NR, Ashworth JJ. Role of C-reactive protein at sites of inflammation and infection. Front Immunol. 2018;9:754. DOI: 10.3389/fimmu.2018.00754
[46] Cui Z, Merritt Z, Assa A, Mustehsan H, Chung E, Liu S, et al. Early and significant reduction in C-reactive protein levels after corticosteroid therapy is associated with reduced mortality in patients with COVID-19. J Hosp Med. 2021;16(3):142–8. DOI: 10.12788/jhm.3560
[47] Parhizgar P, Yazdankhah N, Rzepka AM, Chung KY, Ali I, Lai Fat Fur R, et al. Beyond acute COVID-19: A review of long-term cardiovascular outcomes. Can J Cardiol. 2023;39(6):726–40. DOI: 10.1016/j.cjca.2023.01.031
[48] Yajima T. Viral myocarditis: Potential defense mechanisms within the cardiomyocyte against virus infection. Future Microbiol. 2011;6(5):551–66. DOI: 10.2217/fmb.11.40
[49] Kanuri SH, Sirrkay PJ, Ulucay AS. COVID-19 heart unveiling as atrial fibrillation: Pathophysiology, management and future directions for research. Egypt Heart J. 2023;75(1):36. DOI: 10.1186/s43044-023-00359-0